Iran Xukunkeeda Siduu Ushaqeyaa Hogamiya Diimedka Waa sidee Maxey ku kala Duwan Yihiin Urur Dimeedka iyo federalka

Iran waxay leedahay nidaam siyaasadeed oo gaar ah oo loo yaqaan "Jamhuuriyadda Islaamiga ah", taas oo ah dowlad ku dhisan mabda’a Islaamiga Shiicada, halkaas oo hoggaanka ugu sarreeya ee dalka uu ka soo jeedo qaybaha diinta iyo siyaasadda labadaba. Waxaa loo arkaa in nidaamkan uu yahay isku-dhaf ka kooban hoggaan diimeed iyo nidaam dowladeed, halka federaalka uu yahay hab kale oo maamul iyo siyaasadeed oo ka duwan.

1. Nidaamka Siyaasadeed ee Iran (Jamhuuriyadda Islaamiga ah):

Nidaamka siyaasadeed ee Iran waa mid gaar ah, kaas oo lagu saleeyay mabda’a Islaamiga Shiicada ee ahlu-beytka, iyadoo la isku daray maamulka diinta iyo dowladnimada. Nidaamka Iran wuxuu ku saleysan yahay Wilaayatul Faqiih, oo macnaheedu yahay in faqiiha diinta ugu aqoonta badan uu yahay hoggaamiye siyaasadeed iyo diineed labadaba.

2. Qaabdhismeedka Xukunka ee Iran:

Nidaamka Iran wuxuu leeyahay qaab-dhismeed siyaasadeed oo hoos yimaada hoggaanka diimeed iyo maamulka dowladeed. Qaar ka mid ah qaybaha ugu muhiimsan ee nidaamka Iran waa kuwaan:

A. Hoggaamiyaha Sare (Supreme Leader):

Hoggaamiyaha Sare waa mas’uulka ugu awoodda badan ee dalka, wuxuuna leeyahay awood siyaasadeed iyo diimeed oo ballaaran.

Hoggaamiyaha Sare waxaa lagu magacaabaa Wilaayatul Faqiih, waxaana jagadaas qabanaya faqiiha ugu sareeya ee Shiicada. Tani waa shaqsi ka mid ah culimada Shiicada, sida hadda Aayatullah Cali Khamenei.

Hoggaamiyaha Sare wuxuu leeyahay awoodaha ugu muhiimsan ee dalka, sida: inuu magacaabo madaxda ciidamada, inuu ka taliyo siyaasadda arrimaha dibadda, inuu ka hadlo arrimaha diinta, inuu magacaabo xubno muhiim ah oo ka mid ah dowladda sida qareenada sare iyo madaxda milatariga.

B. Madaxweynaha (President):

Madaxweynaha Iran waa madaxa dowladda ee qaabbilsan maamulka fulinta ee dalka, balse awoodiisa way ka xaddidan tahay tan Hoggaamiyaha Sare.

Madaxweynaha waxaa si toos ah u doorta shacabka muddo afar sano ah, waxaana ka mid ah waajibaadkiisa inuu maamulo dowladda iyo hay’adaha la shaqeeya.

Madaxweynaha Iran wuxuu ka warqabaa howlaha maalinlaha ah ee dowladda, balse wuxuu ku shaqeeyaa amarka iyo hagidda Hoggaamiyaha Sare.

C. Golaha Khubarada (Assembly of Experts):

Golaha Khubarada waa hay’adda doorata oo kormeerata Hoggaamiyaha Sare. Waxaa xubnaha golahan ka kooban culimaa’udiin Shiico ah oo aqoon diimeed leh.

Xubnahan waxay awood u leeyihiin inay xilka ka qaadaan Hoggaamiyaha Sare haddii ay ku dhacdo khalad diini ah ama siyaasadeed.

D. Golaha Ilaalinta (Guardian Council):

Golaha Ilaalinta waa hay’ad kale oo muhiim ah oo hubinaysa in sharciyada la soo saaro ay waafaqsan yihiin sharciga Islaamka iyo dastuurka Iran.

Golaha waxaa ka mid ah 12 xubnood, kala bar waa qareeno iyo kala bar waa culimaa’udiin Shiico ah.

E. Majlis (Baarlamaanka):

Baarlamaanka Iran, oo loo yaqaan Majlis, wuxuu ka kooban yahay xubno la doorto oo sharci dejinta u qaabilsan dalka.

Baarlamaanku wuxuu mas’uul ka yahay sameynta sharciyada, balse sharciyadaas waa inay maraan Golaha Ilaalinta si loo hubiyo inay waafaqsan yihiin shareecada Islaamka.

3. Hoggaamiyaha Diimeed (Ayatollah-ka) Iran:

Hoggaamiyaha diimeed waa mas’uulka ugu sareeya ee diinta iyo siyaasadda Shiicada ku shaqeeya. Hoggaamiyaha hadda jira waa Aayatullah Ali Khamenei, oo beddelay hoggaamiyihii hore ee Aayatullah Khomeini, kaas oo ahaa hoggaamiyihii kacaanka Islaamiga ee Iran 1979.

Hoggaamiyaha Sare wuxuu leeyahay awoodaha ugu waaweyn, isagoo hagaya siyaasadda gudaha iyo tan dibadda, wuxuuna sameeyaa go’aamada waaweyn ee dalka, sida maamulka ciidamada iyo arrimaha diinta.

4. Farqiga u dhexeeya nidaamka diimeedka Iran iyo dowlad federaal ah:

A. Iran

Nidaamka Iran wuxuu ku salaysan yahay isku dhafka diinta iyo dowladnimada. Hoggaamiyaha Sare (Ayatollah) waa mas’uul u sareeya labadaba, oo ah mid ku salaysan mabda’a Shiicada iyo shareecada Islaamka.

Iran waa dowlad diimeed (theocratic), taasoo ka dhigan in dastuurka iyo sharciyada dalka ay si adag ugu tiirsan yihiin diinta Islaamka ee Shiicada.

Hoggaanka diinta (culimada) waxay leeyihiin awood weyn oo siyaasadda dalka ah, taas oo ka dhigaysa inay diintu saamayn weyn ku leedahay maamulka dalka.

B. Dowlad Federaal ah:

Dowlad federaal ah, sida kuwa ka jira Mareykanka ama Jarmalka, waa nidaam maamul oo awoodaha ay ku qaybsan yihiin dowlado hoose iyo dowlad dhexe.

Federaalku wuxuu leeyahay nidaam dimoqraadi ah oo ku saleysan in la isku dheelitiro awoodaha dowladaha kala duwan ee hoos yimaada federaalka.

Dowlad federaal ah maaha mid ku salaysan diinta, awoodda diinta waxay ku xaddidan tahay nidaamyada qaanuunka ee bulshada, iyadoo aanay jirin awood gaar ah oo diineed oo ku lug leh maamulka dowladnimo.

Gunaanad:

Nidaamka xukunka ee Iran waa mid ku saleysan diinta Shiicada iyo mabda’a Islaamiga ah ee Wilaayatul Faqiih, halka hoggaamiyaha diimeedka (Ayatollah) uu leeyahay awood diineed iyo siyaasadeed. Dowladaha federaalka ah, dhanka kale, waa nidaamyo aan ku salaysnayn diinta, oo awoodaha siyaasadeed lagu qaybsado si la isku dheellitiro awoodaha dowladda dhexe iyo dowladaha hoose. Farqiga weyn ee u dhexeeya nidaamyadan waa heerka saameynta diinta ee maamulka dowladeed.